ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ, ਤਾਂ ਹਰ ਦੂਜਾ ਨੌਜਵਾਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ, ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਧੋਖੇਬਾਜ਼’ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਹਵਸੀ’ ਅਤੇ ਮਤਲਬੀ ਗਰਦਾਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਣਦਿਸਦੀ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ। ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਰੁਕ ਕੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ? ਕੀ ਵਾਕਈ ਸਾਰਾ ਕਸੂਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਕਿਤੇ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਡੂੰਘਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਡੂੰਘਾ। ਆਓ, ਇਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰੀਏ।
1. ਜਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਰੂਹ ਦੀ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਚੇਤਨਾ’ (Consciousness) ਮੰਨਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ‘ਸਰੀਰਕ ਤਲ’ ‘ਤੇ ਜਿਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀਆਂ ਜਾਗ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ‘ਜ਼ਰੂਰਤ’ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਮੁੰਡਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਰੀਰਕ ਖਿੱਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਰਦਾਨਾ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਦਾਰਥਵਾਦ, ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਜਾਂ ਧਿਆਨ (Attention) ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੀ ਇੱਕ ‘ਸੌਦਾ’ (Transaction) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਧੋਖਾ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
2. ਸਮਾਜਿਕ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ‘ਇੱਜ਼ਤ’ ਦਾ ਝੂਠ
ਸਾਡਾ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ, ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦੇਹ’ (Body) ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਰਮਾਇਆ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਖੌਤੀ ‘ਇੱਜ਼ਤ’ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ‘ਮਲਕੀਅਤ’ (Ownership) ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਦਬਦਬੇ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੋ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਹ ਜੱਜਮੈਂਟਲ ਵਤੀਰਾ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਡਰ ਅਤੇ ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ‘ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ ਲੋਕ?’ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
3. ਮੀਡੀਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਔਰਤ
ਅਸੀਂ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਗਾਣਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦੀ ‘ਹਉਮੈ’ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹਥਿਆਰ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ।
ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ (Trophy) ਜਾਂ ਇੱਕ ‘ਵਸਤੂ’ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਰਦ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ‘ਬੇਵਫ਼ਾ’ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਲਨਾਇਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
4. ਡਰ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ (Self-Inquiry)
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ’ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਕੂੜਾ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ‘ਇਨਸਾਨ’ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ—ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਇਸ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੌੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।
5. ਜਿਸਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ: ਸੱਚੀ ਮੁਕਤੀ
ਇਸ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਬਾਹਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੱਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ‘ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਾਰ’ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੁੰਡਾ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਜਿਸਮ’ ਦੇਖੇਗਾ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ‘ਪੈਸੇ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ’ ਜਾਂ ਸਟੇਟਸ ਸਿੰਬਲ ਮੰਨੇਗੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਰਕ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ।
ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ‘ਆਤਮਾ’ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਰੂਹ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
6. ਅਸਲੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ
ਅਸਲੀ ਪ੍ਰੇਮ ਉੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੋਈ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਸ ਅਦਾਲਤ (ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ ਲੋਕ?) ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਗਾਣਿਆਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ‘ਧੋਖਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਿਕਾਰ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲੀਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਧੋਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
