ਸਿਰਲੇਖ: ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਿਉਂ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ? ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ, ਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਜਾਂ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੀ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ ਅਣਦਿਸਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ੋਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਬੇਚੈਨੀ, ਇਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ’ (Overthinking) ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ‘ਅੱਜ’ ਯਾਨੀ ਵਰਤਮਾਨ (Present) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਮਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ‘ਸਮਾਂ’ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ (Past) ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਪਛਤਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ (Future) ਦੇ ਡਰ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਦਾਸੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਹ ਪਲ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ— “ਇਹ ਪਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੀਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਸਮਾਜ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭੱਜਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੋਚਦੇ ਨਾ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਹਾਸਲ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਇਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਦਿਸ਼ (Conditioning) ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।
ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ। ਅਸਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ‘ਹੋਸ਼’ (Awareness) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਦਿਮਾਗ ਫਾਲਤੂ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਦੇਖੋ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਲੰਘਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੋ ਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖੋ।
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ‘ਦਰਸ਼ਕ’ (Observer) ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਸਲੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ‘ਮਨ ਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂ ਰਹੇ ਹੋ। ਆਓ, ਭੱਜਣਾ ਛੱਡੀਏ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖੜ੍ਹਨਾ ਸਿੱਖੀਏ।
