ਮੋਹ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ: ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ?

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ‘ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇਗੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ‘ਰਿਸ਼ਤੇ’ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਦੋ ਇਨਸਾਨ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਹਿਸਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹੀ ਪਿਆਰ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਸਲੀ ‘ਪਿਆਰ’ ਅਤੇ ‘ਮੋਹ’ (Attachment) ਵਿਚਲੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਮੋਹ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਓ, ਅੱਜ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀਏ ਅਤੇ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚਲੇ ਇਸ ਸੰਤਾਪ ਦੀ ਅਸਲ ਜੜ੍ਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ।

1. ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਗਾਲੀ

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਸਾਡੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ। ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ‘ਦੇਣ’ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਬਲਕਿ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ‘ਲੈਣ’ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ (Subconscious mind) ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਨਸਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇੰਨੇ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਦੂਜੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਕਟੋਰਾ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ “ਮੈਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ, ਮੇਰੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰ।” ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਅਧੂਰਾ ਅਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੜਕੇ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਅੰਦਰੋਂ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਸਾਡੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਤਲ ਹਨ।

2. ਮੋਹ ਦੀ ਪਕੜ ਬਨਾਮ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ

ਮੋਹ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਮੋਹ (Attachment) ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਣ ਦਾ ਡਰ। ਜਿੱਥੇ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਰੇਤ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ? ਜਿੰਨਾ ਤੁਸੀਂ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਕੱਸਦੇ ਹੋ, ਰੇਤ ਉਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਸੁਭਾਅ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਿਆਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਭਉ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇਣਾ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ “ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ”, ਪਰ ਇਹ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਬਿਮਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਜਿੱਥੇ ਮੋਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3. ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ (Ownership vs Companionship)

ਸਮਾਜ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਸੰਪੱਤੀ’ (Property) ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹੰਕਾਰ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਹੁਣ ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਮੇਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ।” ਅਸੀਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਬੈਠੇਗਾ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚੇਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ (Consciousness) ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਮਰਦਾਨਾ ਹਉਮੈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਦਲੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੀ ਕਬਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਾਥੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਸਫ਼ਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਮਸਫ਼ਰ ਹਾਂ।

4. ਅਸੁਰੱਖਿਆ (Insecurity) ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਾਥੀ ਦਾ ਫੋਨ ਚੈੱਕ ਕਰਨਾ, ਉਸਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਗੱਲ-ਗੱਲ ‘ਤੇ ਸਫਾਈਆਂ ਮੰਗਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ (Insecurity) ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਮਾੜਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਖੁਦ ਦੀ ਕੀਮਤ (Self-worth) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਸਾਥੀ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਡਰ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ‘ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਬਰ ਖੁਦ ਪੁੱਟ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਬੀਜ ਅਜੇ ਪੁੰਗਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।

5. ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਡਰ

ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ‘ਅੱਜ’ (Present) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਿਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਡਰ ਬੁਣ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਕੀ ਸਾਡਾ ਵਿਆਹ ਹੋਵੇਗਾ?”, “ਕੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ?” ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਾਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਲ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ‘ਹੁਣ’ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੀ ਰਹੋਗੇ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਗਰੰਟੀਆਂ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਪਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਹੈ।

6. ਮਨ ਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ: ਅਸਲ ਹੱਲ

ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਸਾਰੀ ਉਲਝਣ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਹੱਲ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਪਵੇਗਾ—ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਨ ਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲਤਾ (Aloneness) ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫੋਨ ਜਾਂ ਸਹਾਰੇ ਦੇ, ਖੁਦ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੰਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਦਾਤੇ ਵਾਂਗ ਜਾਵੋਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਆਨੰਦ ਵੰਡੋਗੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋ ਮੁਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਜੋ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ‘ਪਿਆਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੋਈ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਿਕਾਰ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ, ਮੋਹ ਦੇ ਇਸ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜੀਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।